Frank Brangwyn, ‘For the Relief of Women and Children in Spain’ (detail) published by General Relief Fund for Distressed Women and Children in Spain, 1936-7, Lithograph on paper, Leicestershire County Council Artworks © David Brangwyn
Frank Brangwyn, ‘For the Relief of Women and Children in Spain’ (detail) published by General Relief Fund for Distressed Women and Children in Spain, 1936-7, Lithograph on paper, Leicestershire County Council Artworks © David Brangwyn

Pepe ligt in het ziekenhuis. Hij heeft nog maar enkele dagen te leven. Zijn vrouw Juanita wijkt niet van zijn zijde. Het grootste deel van hun leven hebben ze samen doorgebracht. En daarvan ook nog eens het grootste deel in Nederland waar ze vanuit Spanje naar toe zijn geëmigreerd. Juanita heeft altijd het idee gehad haar man door en door te kennen. Hoe ze het fijne dacht te weten van zijn verleden voordat hij zich aansloot bij het reizende theatergezelschap onder leiding van haar moeder.

Dan begint Pepe te vertellen over een geheim dat hij zijn gehele leven met zich meegedragen heeft. Waar Juanita nu voor de eerste keer over hoort.

Ik begrijp het niet, de neiging van mensen om op hun sterfbed geheimen op te biechten.

Het deed me denken aan een nieuwsbericht dat ik jaren geleden las en naar aanleiding waarvan ik een gedichtje maakte (ik kan niet heel veel en dichten valt daar zeer zeker onder). Het ging over een man die in de overtuiging dat hij binnen niet al te lange tijd zou komen te overlijden de bekentenis deed lang geleden iemand gedood te hebben. Hij herstelt echter en kan vanuit het ziekenhuis direct door naar de rechtbank.

Een laatste bekentenis met de dood in de ogen. Er zijn boeken vol over geschreven. Ook En nooit was iets gelogen door Ellen Heijmerikx past binnen deze traditie.

Zoals zo vaak krijgen we pas laat te lezen wat er zich daadwerkelijk heeft afgespeeld in de jaren na de gruwelijke burgeroorlog in Spanje dat zucht onder de dictatuur van Franco. Het boek zit kunstig in elkaar. Juanita vertelt over hoe zij bij haar man aan zijn ziekbed zat en waar zij de verhalen aanhoort die Pepe slechts met veel moeite kan vertellen. Maar dit zijn eigenlijk een dubbel soort flashbacks want Pepe is inmiddels overleden (geen spoiler, want dat wordt ons al op de tweede bladzijde duidelijk) en we zien hoe Juanita langzaam uit balans raakt. Haar mijmeringen over Pepe en de geheimen die hij haar onthult in de vier dagen die hem nog gegeven waren doet ze terwijl ze probeert zichzelf staande te houden nu haar echtgenoot er niet meer is.

‘Waar denk je aan?’ Pepe schudde aan mijn arm.
‘Niks.”
‘Je zat aan iets te denken. Dat zie ik toch.’
‘Misschien had ik jou meer nodig dan jij mij. Daar dacht ik aan.’
[p.198, En nooit was iets gelogen, Ellen Heijmerikx]

Juanita en Pepe groeien op in de jaren na de Spaanse burgeroorlog. Wat dat betekent daarvan kan ik me nauwelijks een voorstelling maken. Het leven is ongemeen hard en gevaarlijk voor iedereen die zich niet conformeert aan de (ongeschreven) wetten die gelden tijdens het bewind van de dictator Franco.

Pepe’s vader is er vandoor gegaan en laat zijn moeder met de kinderen achter. Zwervend trekken ze van dorp naar dorp op zoek naar iets te eten, onderdak of werk. Alle kinderen, hoe jong ook, worden geacht mee te helpen. De kleine Pepe droomt ervan ooit zogenaamde copla’s (gedichten) te mogen schrijven en ziet zichzelf als een martelaar naar voorbeeld van de heilige Santiago (Sint Jakobus) en probeert zo de pesterijen door zijn broers en straatkinderen in de buurten waar ze tijdelijk verblijven te weerstaan. Op een dag wordt hij zo ziek dat men er al rekening mee houdt dat hij het niet zal overleven. Toch weet hij te herstellen en om aan te sterken ondergebracht bij een alleenstaand echtpaar. Daarna wordt hij in een klooster geplaatst. Later zal hij de vormende gebeurtenissen en personen in zijn geschiedenis treffend weten te vangen in de copla’s waarmee hij als artiest in het theatergezelschap van Juanita’s ouders veel succes heeft:

Je moeder is een hobbelend rijtuigje
voor iedere koetsier.
Je moeder is een deinend scheepje
voor elke passagier.
Ach kindjelief,
van wie ben jij een wandelend souvenir?
[p.42, En nooit was iets gelogen, Ellen Heijmerikx]

Ook Juanita heeft geen gemakkelijk leven. Net als het gezin van Pepe trekken zij met het theatergezelschap door het verwoeste Spaanse land in de hoop ergens te kunnen optreden tegen een vergoeding in natura of geld. Al van jongs af aan wordt er van Juanita verwacht dat zij op de planken staat en het is haar moeder die met strakke hand het geheel orchestreert omdat haar losbandige vader regelmatig vertier zoekt bij andere vrouwen en Juanita in haar ogen teveel haar zin geeft.

… na een volgend optreden greep de hand van mijn moeder mijn haar. Ze gaf een felle ruk aan mijn krullen zodat er echte tranen in mijn ogen sprongen. Haar stem blies in mijn oor. ‘Huilen moet je niet spelen, Juani, huilen moet je voelen!’
[p.47, En nooit was iets gelogen, Ellen Heijmerikx]

Het lot brengt Juanita en Pepe bij elkaar. Allebei hebben ze al een heel leven achter de rug voordat hun gezamenlijk leven nog moet beginnen. In al de jaren die volgen dragen ze ieder voor zich geheimen met zich mee die ze de ander niet toevertrouwen. Is het uit schaamte? Zijn ze het misschien vergeten? Vormt het een afgesloten hoofdstuk? Toch besluit Pepe op het laatst bepaalde gebeurtenissen te onthullen die hij nooit eerder aan Juanita had verteld.

Ik begrijp het niet, de neiging van mensen om op hun sterfbed geheimen op te biechten.
[p.7, En nooit was iets gelogen, Ellen Heijmerikx]

De onthullingen door Pepe brengen Juanita van haar stuk. Zou zijn wegvallen al meer dan voldoende zorgen hebben gegeven, nu raakt Juanita op drift. Niet in staat haar leven zonder Pepe richting te geven blijft zij achter met de herinneringen die niet meer de vaste ijkpunten zijn die het ooit waren geweest. Ze mag het dan niet begrijpen, die neiging tot het opbiechten van geheimen, ze komt gaandeweg wel tot de overtuiging dat ze er iets mee moet nu het eenmaal gezegd is.

En nooit was iets gelogen is een betoverend mooie roman die op sommige momenten naar je strot grijpt en je op andere plekken doet glimlachen. Dit alles in een stijl die bijzonder weet te overtuigen. Een genot om te lezen ondanks de verschillende wrede taferelen die de revue passeren. Soms tref je een roman die op de juiste wijze invulling weet te geven aan een historische periode zonder te verworden tot een ‘opgeleukt’ geschiedenisboek. Ellen Heijmerikx verdient alle lof dat het haar is gelukt om de alomtegenwoordige dreiging onder de dictatuur van Franco te laten voelen en tevens het ontwrichte leven te beschrijven van Juanita nadat zij alleen verder moet zonder haar metgezelf Pepe. In meerdere opzichten een aanrader.

ennooitwasietsgelogen

Juanita zit aan het sterfbed van haar man Pepe, in een Nederlands ziekenhuis. In zijn laatste dagen vertrouwt Pepe haar alles toe waarover hij een leven lang gezwegen heeft. Zijn bekentenis opent Juanita niet allen de ogen voor het echte verhaal van Pepes jeugd tijdens de wrede Spaanse dictatuur, maar dwingt haar ook naar haar eigen verleden te kijken. De romantiek van hun eerste ontmoeting, het reizend theatergezelschap van haar ouders, de gedichten die Pepe schreef en de vader die hij zocht – alles komt in een ander licht te staan.

En nooit was iets gelogen
Ellen Heijmerikx
Uitgever Nieuw Amsterdam
ISBN 9789046818817

~ ~ ~

Dit is een bijdrage voor de bloggersleesclub Een perfecte dag voor literatuur.

Lees hier wat de andere bloggers over ‘En nooit was iets gelogen’ hebben geschreven. 

~ ~ ~

TOEN OP 15 JUNI

Schijn een lichie vol mindfulness – 15 juni 2015

Niet het liefdesleven van Peter P. – 15 juni 2014

Het is de wind – 15 juni 2013

~ ~ ~

2 thoughts on “Geen geheimen mee in het graf

Comments are closed.